ભારતના રજિસ્ટ્રાર જનરલ અને વસ્તી ગણતરી કમિશનર મૃત્યુંજય કુમાર નારાયણે નવી દિલ્હીના નેશનલ મીડિયા સેન્ટર ખાતે એક મહત્વપૂર્ણ પત્રકાર પરિષદને સંબોધિત કરી હતી. આ બ્રીફિંગ દરમિયાન તેમણે દેશની આગામી વસ્તી ગણતરી પ્રક્રિયા કેવી રીતે હાથ ધરવામાં આવશે તેનો વિગતવાર રોડમેપ રજૂ કર્યો હતો. આ બેઠકનો મુખ્ય હેતુ વસ્તી ગણતરીના નવા નિયમો અને ડિજિટલ ફેરફારો વિશે દેશને માહિતગાર કરવાનો હતો, કમિશનરે વસ્તી ગણતરી પ્રક્રિયામાં સામેલ તમામ અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ચેતવણી આપી છે. કોઈપણ પ્રકારની ગેરવર્તણૂક, ડેટામાં બેદરકારી કે નાગરિકોની માહિતીનો દુરુપયોગ ચલાવી લેવામાં આવશે નહીં.

આ પ્રક્રિયા દરમિયાન નાગરિકોને ઇરાદાપૂર્વક અપમાનજનક કે અયોગ્ય પ્રશ્નો પૂછવાને પણ ગંભીર ગુનો ગણવામાં આવ્યો છે.  વસ્તી ગણતરી અધિનિયમ, 1948 હેઠળ આ તમામ ઉલ્લંઘનોને સજાપાત્ર અપરાધ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે. કમિશનર નારાયણે કલમ 11 હેઠળ સમજાવ્યું કે, જો કોઈ અધિકારી નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરશે તો તેમને રુ. 1000નો દંડ અથવા ત્રણ વર્ષ સુધીની જેલની સજા અથવા બંને થઈ શકે છે. આ પગલું ડેટાની સુરક્ષા અને પ્રક્રિયાની પવિત્રતા જાળવવા માટે લેવાયું છે. આ વખતની વસ્તી ગણતરીની સૌથી મોટી વિશેષતા તેનું સંપૂર્ણ ડિજિટાઇઝેશન છે. ભારતના ઇતિહાસમાં પ્રથમ વખત સમગ્ર ગણતરી ઓનલાઈન માધ્યમથી હાથ ધરવામાં આવશે.

આ આધુનિક અભિગમને કારણે ડેટા સંગ્રહ વધુ ઝડપી, સચોટ અને પારદર્શક બનશે, જેમાં કાગળકામનો ઉપયોગ નહિવત થઈ જશે. નવી સિસ્ટમ હેઠળ નાગરિકોને 'સ્વ-ગણતરી' કરવાની સુવિધા આપવામાં આવશે. ઓનલાઈન પોર્ટલ દ્વારા લોકો નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં પોતાની અને પોતાના પરિવારની માહિતી સીધી સબમિટ કરી શકશે. આનાથી સરકારી ગણતરીકારો  પરની નિર્ભરતા ઘટશે અને લોકો પોતાની અનુકૂળતા મુજબ સાચી વિગતો નોંધી શકશે. સામાજિક બદલાવને ધ્યાનમાં રાખીને, 2027ની વસ્તી ગણતરીમાં એક ક્રાંતિકારી ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે.

જો લિવ-ઇન રિલેશનશિપમાં રહેતા યુગલો પોતાના સંબંધને સ્થિર માનતા હોય, તો તેમને સત્તાવાર રીતે 'પરિણીત યુગલ' તરીકે ગણવામાં આવશે. ભારતની વસ્તી ગણતરીમાં આ પ્રકારના વલણની ઔપચારિક જાહેરાત પ્રથમ વાર કરવામાં આવી છે. વસ્તી ગણતરીનો પ્રથમ તબક્કો એટલે કે 'ઘર યાદી' 1 એપ્રિલથી 30 સપ્ટેમ્બર, 2026 દરમિયાન ચાલશે. આ તબક્કામાં કુલ 33 પ્રશ્નો પૂછવામાં આવશે, જેમાં પરિવારના સભ્યો અને સુવિધાઓની વિગતો લેવાશે. દરેક રાજ્ય અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ માટે અલગ-અલગ 45 દિવસની સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવશે જેથી સમગ્ર દેશનો ડેટાબેઝ વ્યવસ્થિત રીતે તૈયાર થઈ શકે.