ગુજરાતમાં વહીવટી તંત્ર અત્યારે બેવડી જવાબદારીઓ વચ્ચે ઘેરાયેલું જોવા મળી રહ્યું છે, જેમાં આગામી સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણીઓને અગ્રતા આપતા રાજ્ય સરકારે વસતિ ગણતરીની પ્રક્રિયા હાલ પૂરતી સ્થગિત રાખવાનો મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લીધો છે. વાસ્તવમાં, આગામી 5મી એપ્રિલથી રાજ્યમાં ઓનલાઇન વસતિ ગણતરીનો પ્રારંભ થવાનો હતો, પરંતુ રાજ્યમાં 15 મહાનગરપાલિકાઓ, 84 નગરપાલિકાઓ તેમજ જિલ્લા અને તાલુકા પંચાયતોની 10 હજારથી વધુ બેઠકો માટે 26મી એપ્રિલે મતદાન યોજાવાનું હોવાથી સરકારી તંત્ર ચૂંટણીલક્ષી કામગીરીમાં વ્યસ્ત છે. આ સ્થિતિમાં જનગણના વિભાગ દ્વારા એવી રજૂઆત કરવામાં આવી હતી કે ચૂંટણીના માહોલમાં વસતિ ગણતરી જેવી વ્યાપક કામગીરીને યોગ્ય ન્યાય આપવો મુશ્કેલ છે, જેને પગલે સરકારે આ કાર્યક્રમ લંબાવવાની દરખાસ્તને મંજૂરીની મહોર મારી દીધી છે. હવે આ ગણતરી ક્યારથી શરૂ થશે તેની નવી તારીખ આગામી દિવસોમાં સત્તાવાર રીતે જાહેર કરવામાં આવશે.

દેશભરમાં વસતિ ગણતરીનો આ પ્રથમ તબક્કો 1 એપ્રિલથી શરૂ થઈ ચૂક્યો છે, જે સપ્ટેમ્બર 2026 સુધી કાર્યરત રહેવાનો છે. આ વખતે જનગણનાની પ્રક્રિયામાં ઐતિહાસિક ફેરફારો જોવા મળશે, કારણ કે આઝાદી પછી પ્રથમવાર વસતિ ગણતરીમાં લોકોની જાતિના ડેટા પણ એકત્રિત કરવામાં આવનાર છે, જે અગાઉ છેલ્લે 1931માં કરવામાં આવ્યું હતું. વસતિ ગણતરીના પ્રથમ તબક્કાને 'હાઉસ લિસ્ટિંગ' એટલે કે મકાનોની ગણતરી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે બાદ ફેબ્રુઆરી 2027માં બીજા તબક્કાની કામગીરી હાથ ધરાશે. આ ગણતરી દરમિયાન નાગરિકોને કુલ 33 જેટલા વિવિધ પ્રશ્નો પૂછવામાં આવશે, જોકે સોશિયલ મીડિયામાં આ પ્રશ્નોને લઈને વહેતી થયેલી અનેક અફવાઓ પર ગુજરાત સરકારના મોકૂફીના નોટિફિકેશનને કારણે હાલ પૂરતી શાંતિ પ્રસરી ગઈ છે.

આ વખતના અભિયાનની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તે સંપૂર્ણપણે 'ડિજિટલ વસતિ ગણતરી' હશે. અગાઉના વર્ષોમાં ગણતરીની વિગતો કાગળ પર નોંધી બાદમાં તેને કોમ્પ્યુટરાઈઝ્ડ કરવામાં આવતી હતી, જેમાં સમયનો ભારે વ્યય થતો હતો. પરંતુ હવે કર્મચારીઓ સીધા જ પોતાના સ્માર્ટફોન અને મોબાઈલ એપના માધ્યમથી ડેટા એન્ટ્રી કરશે. આ સાથે જ મકાનોની ઓળખ માટે 'જિયો-રેફરન્સિંગ' ટેકનિકનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે, જેથી દરેક ઘરનું ચોક્કસ લોકેશન ડિજિટલ મેપ પર અંકિત કરી શકાય અને કોઈપણ ઘર ગણતરીમાંથી બાકાત ન રહી જાય કે બેવડાઈ ન જાય. ડિજિટલ યુગમાં સુરક્ષાને ધ્યાને રાખીને સરકારે સ્પષ્ટતા કરી છે કે ગણતરી દરમિયાન કોઈએ પણ બેંક બેલેન્સ, પર્સનલ પાન કાર્ડ કે આધાર કાર્ડ બતાવવાની કે OTP શેર કરવાની જરૂર નથી, આથી નાગરિકોએ સાવધ રહેવું અનિવાર્ય છે.

બીજી તરફ, રાજ્યમાં ચૂંટણીનો માહોલ ગરમાયો છે કારણ કે 26મી એપ્રિલે જનતાના મતાધિકારનો ઉપયોગ થવાનો છે. સવારે 7 થી સાંજના 6 વાગ્યા સુધી ચાલનારા આ મતદાનમાં જો જરૂર જણાય તો 27મી એપ્રિલે પુનઃ મતદાનની જોગવાઈ રખાઈ છે, જ્યારે 28મી એપ્રિલે મતોની ગણતરી સાથે પરિણામો સ્પષ્ટ થશે. સ્થાનિક સ્વરાજ્યની આ ચૂંટણીઓ સરકાર માટે પ્રતિષ્ઠાનો જંગ હોવાથી સમગ્ર વહીવટી તંત્ર ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં જોતરાયેલું છે, જેને પરિણામે વસતિ ગણતરી જેવી રાષ્ટ્રીય જવાબદારીને ટૂંકા સમય માટે વિરામ આપવામાં આવ્યો છે. સરકારના આ નિર્ણયથી હાલ તંત્ર પરનો કાર્યભાર હળવો થયો છે અને ચૂંટણી બાદ જનગણનાની નવી રૂપરેખા ઘડવામાં આવશે.