ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસમાં કેટલાક ચહેરા એવા છે જેમને પરદે પર જોતાં જ દર્શકોના મનમાં નફરત અને ડરનું મિશ્રણ જાગી ઊઠતું. આવા જ એક નામ હતું ‘જીવન’ તેમની તિરછી નજર, ચહેરા પરનો કાળો મસ્સો અને અનોખા અંદાજમાં ડાયલોગ બોલવાની સ્ટાઇલે ખલનાયકીને એક નવી વ્યાખ્યા આપી.

જીવન કુમાર (અસલી નામ: ઓંકાર નાથ ધર)ની ફિલ્મી સફર કોઈ ચમત્કારથી ઓછી નથી. માત્ર 26 રૂપિયા ખિસ્સામાં મૂકીને ઘરેથી ભાગી ગયેલા એક છોકરાએ કેવી રીતે બોલીવુડના સૌથી મોટા વિલન બનીને 60થી વધુ ફિલ્મોમાં ‘નારદ મુનિ’નો રેકોર્ડ બનાવ્યો, તે વાર્તા ખરેખર રસપ્રદ છે.

સંઘર્ષભર્યું બાળપણ અને મુંબઈની મુસાફરી
જીવનનો જન્મ 24 ઓક્ટોબર, 1915ના રોજ કાશ્મીરના એક કાશ્મીરી પંડિત પરિવારમાં થયો હતો. કિસ્મતે બાળપણથી જ તેમની કઠોર પરીક્ષા લીધી. જન્મ વખતે જ માતાનો સાથ છૂટી ગયો અને માત્ર ત્રણ વર્ષની ઉંમરે પિતાનું અવસાન થયું. 23 ભાઈ-બહેનોના મોટા પરિવારમાંથી પણ જીવન પોતાનો રસ્તો પોતે જ પસંદ કરવા માંગતા હતા.

તેમને ફોટોગ્રાફીનો શોખ હતો, પરંતુ તેમની મંજિલ કંઈક અલગ હતી. 18 વર્ષની ઉંમરે તેઓ ખિસ્સામાં માત્ર 26 રૂપિયા લઈને મુંબઈ ભાગી આવ્યા જેથી પોતાના સપનાઓને હકીકતમાં બદલી શકે.

કિસ્મતે કેવી રીતે ખોલ્યા બોલીવુડના દરવાજા
મુંબઈમાં ફોટોગ્રાફીની ટ્રેનિંગ લેતા જીવન એક દિવસ પોતાના મિત્ર દ્વારકા દિવેચા (પાછળથી ‘શોલે’ના સિનેમેટોગ્રાફર) સાથે એક સ્ટુડિયો પહોંચ્યા. ત્યાં ફિલ્મની રિહર્સલ ચાલી રહી હતી અને એક એક્ટર અચાનક ગાયબ થઈ ગયો હતો.

ડિરેક્ટર મોહન સિંહાની નજર જીવન પર પડી અને તેમને રિપ્લેસ કરવા કહ્યું. જીવને શેર-ઓ-શાયરી સાથે એવી જોરદાર પર્ફોર્મન્સ આપી કે આખી ટીમ દંગ રહી ગઈ. આ જ ઘટનાથી તેમને પહેલી ફિલ્મ ‘ફેશનેબલ ઇન્ડિયા’ (1935) મળી અને પછી તેમણે પાછળ જોયું જ નહીં. વિખ્યાત ફિલ્મમેકર વિજય ભટ્ટે જ ઓંકાર નાથને ‘જીવન’ નામ આપ્યું હતું.

વિલેન તરીકે અનોખી ઓળખ અને નારદ મુનિનો વિરલ રેકોર્ડ
જીવને પૃથ્વીરાજ કપૂરથી લઈને દિલીપ કુમાર, દેવ આનંદ, અમિતાભ બચ્ચન જેવા દિગ્ગજો સાથે કામ કર્યું. ‘વક્ત’, ‘જોની મેરા નામ’, ‘અમર અકબર એન્થની’, ‘લાવારિસ’ જેવી ફિલ્મોમાં તેમના શાતિર કિરદારોએ તેમને ઘર-ઘરમાં મશહૂર કરી દીધા.

સૌથી વિશેષ વાત એ છે કે, તેમણે 60થી વધુ પૌરાણિક ફિલ્મોમાં ‘નારદ મુનિ’ની ભૂમિકા ભજવી, જે આજે પણ અતુલ્ય રેકોર્ડ છે. જીવન પોતાની અભિનયમાં એટલા ડૂબી જતા કે લોકો તેમને વાસ્તવિક જીવનમાં પણ ખરાબ માણસ સમજવા લાગ્યા હતા. એક વખત જ્યારે તેઓ કોઈ કાર્યક્રમ માટે શહેરની બહાર ગયા હતા, ત્યારે સ્ટેશન પર તેમનું સ્વાગત ફૂલોથી નહીં, પરંતુ નફરતથી થયું.

એક મહિલાએ ટ્રેનમાંથી ઊતરીને ચપ્પલ ફેંકી
ટ્રેનમાંથી ઊતરતાં જ એક મહિલાએ તેમના પર ચપ્પલ ફેંકી અને તેમને ખરાબ કહેવા લાગી. પોલીસે હસ્તક્ષેપ કર્યો, પરંતુ આ ઘટના એ વાતનું પુરાવો હતી કે જીવને પરદે પર વિલેનના રોલને કેટલી તીવ્રતાથી જીવ્યો હતો કે લોકો તેમના કિરદાર અને વાસ્તવિકતા વચ્ચેનો ફરક ભૂલી ગયા હતા.

જીવનની પત્નીનું નામ કિરણ ધર હતું, જેઓ પાકિસ્તાનના લાહોરની હતાં. તેમણે પોતાના ઘરનું નામ પણ ‘જીવન કિરણ’ રાખ્યું હતું. 10 જૂન, 1987ના રોજ ફેફસાના ઇન્ફેક્શનને કારણે જીવનનું મુંબઈમાં અવસાન થયું હતું.