અમેરિકા, ઇઝરાયેલ અને ઈરાન વચ્ચે લગભગ 40દિવસ સુધી ચાલેલા ભીષણ સંઘર્ષ બાદ બે અઠવાડિયાના યુદ્ધવિરામ (સીઝફાયર)ની જાહેરાત થઈ છે. આ જંગમાં હજારો લોકો માર્યા ગયા અને ઘાયલ થયા, જ્યારે ઈરાન અને ઇઝરાયેલમાં મકાનો તેમજ માળખાકીય સુવિધાઓ ભારે નુકસાનીનો શિકાર બની. સીઝફાયરને રાહતની ક્ષણ તરીકે જોવામાં આવે છે, પરંતુ તેની પાછળ એક મોટો સવાલ છે – આ જંગથી આખરે કોને ફાયદો થયો?

બધા પક્ષો વિજયનો દાવો કરી રહ્યા છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે તેને ‘સંપૂર્ણ વિજય’ કહ્યો છે, જ્યારે ઈરાની નેતૃત્વે યુદ્ધવિરામને ‘રણનીતિક સફળતા’ તરીકે પ્રસ્તુત કર્યો છે. પરંતુ વિશ્લેષકો માને છે કે આ જંગમાં ઈરાન વધુ મજબૂત બનીને ઉભર્યું છે.

ઈરાનની સંસ્થાગત મજબૂતી
જંગ દરમિયાન સુપ્રીમ લીડર અને અનેક ટોચના નેતાઓની હત્યા થઈ હોવા છતાં ઈરાને ઝડપથી નવી નિમણૂકો કરી અને ઢાંચો જાળવી રાખ્યો. યુદ્ધવિરામ સમજૂતી કોઈ નિર્ણાયક સૈન્ય હાર પછી લાદવામાં આવી નથી. તે તેહરાનની શરતો અનુસાર ઘડાઈ છે અને ઈરાનની 10-સૂત્રી યોજનાએ તેમાં મુખ્ય રૂપરેખા આપી.

ઈરાને પોતાના પ્રસ્તાવમાં માત્ર યુદ્ધ રોકવા જ નહીં, પરંતુ પ્રતિબંધોમાં રાહત, પુન:નિર્માણમાં મદદ અને હોર્મુઝ જળસંધિ પર દબદબો જાળવી રાખવાની માંગ કરી. આ જળસંધિને આખરે ઈરાની સેનાની દેખરેખ હેઠળ જ ફરી ખોલવામાં આવ્યો, જે વિસ્તારમાં ઈરાનના પ્રભુત્વને સ્પષ્ટ દર્શાવે છે.

મુસ્લિમ દુનિયામાં નેતૃત્વની ખાલી જગ્યા
રક્ષા વિશ્લેષક કમર આગા કહે છે કે આ જંગને ગાઝા સાથે અલગ કરી ન શકાય. ગાઝા ફિલિસ્તીનનો ભાગ છે અને અલ-અક્સા મસ્જિદ મુસ્લિમો માટે અત્યંત મહત્વની છે. અરબ દેશોએ ફિલિસ્તીન મુદ્દાને લગભગ છોડી દીધો હતો, પરંતુ ઈરાન અને તેની ‘પ્રતિરોધ અક્ષ’ (Axis of Resistance) એકલા જ આ મુદ્દા પર અડી રહ્યા હતા. હમાસને આપેલા સમર્થનને અલ-અક્સાના સમર્થન તરીકે જોવામાં આવે છે.

કમર આગા ઉમેરે છે કે સઉદી અરેબિયાની છબી સુધારવાદી આંદોલન પછી કમજોર થઈ છે. તુર્કીની છબી પણ સમાન છે. ઇસ્લામિક દુનિયામાં ઇઝરાયેલ સામે કોણ લડી શકે તે અંગે કશ્મકશ હતી. અમેરિકા અને ઇઝરાયેલ બંને સામે લડીને ઈરાને પોતાને મજબૂત સાબિત કર્યું છે.

આર્થિક લાભની સંભાવના
જો પ્રતિબંધોમાં ઢીલ મળે તો ઈરાનને વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં નવી તક મળશે. વર્તમાન સમયમાં ઊર્જાની માંગ સતત વધી રહી છે, જે ઈરાન માટે આર્થિક પુનરુત્થાનની તક ઊભી કરી શકે છે.

શું સીઝફાયર ટકશે?
લેફ્ટિનન્ટ જનરલ (રિટા.) સંજય કુલકર્ણી કહે છે કે ઈરાનની શરતો (લેબનાન, ગાઝા અને હૂતીઓ પર હુમલા ન કરવા) અમલમાં મૂકવી મુશ્કેલ છે. જંગના સમયે ઈરાનીઓ એક ઝંડા નીચે ઊભા રહ્યા, પરંતુ શાંતિના સમયે આંતરિક મતભેદો સામે આવી શકે છે. તેમ છતાં તેઓ હાલમાં સીઝફાયર તૂટવાની સંભાવના ઓછી જુએ છે.

આ જંગમાં સૈન્ય તાકાત બતાવવા છતાં અમેરિકા અને ઇઝરાયેલને નિર્ણાયક વિજય મળ્યો નથી. ઈરાને પોતાની ક્ષમતાઓ અને એકતા જાળવી રાખી છે. જો સમજૂતી ટકી રહેશે તો તે માત્ર યુદ્ધના અંત જ નહીં, પરંતુ આધુનિક સમયમાં વિજય અને હારની વ્યાખ્યા કેવી રીતે બદલાઈ રહી છે તેનું પ્રતીક બની શકે છે. આર્થિક અને રણનીતિક રીતે ઈરાનનું પલ્લું હાલ ભારે દેખાઈ રહ્યું છે.