માનવીય મન અત્યંત સંવેદનશીલ છે, જેને સ્વસ્થ રહેવા માટે પૂરતી શાંતિ અને આરામની જરૂર હોય છે. આજના સ્માર્ટફોનના યુગમાં આપણે અજાણતા જ 'માહિતીના અતિરેક'નો શિકાર બની રહ્યા છીએ. રાત્રિના સમયે જ્યારે મન શાંત થવાની પ્રક્રિયામાં હોય છે, ત્યારે સોશિયલ મીડિયા પર પીરસવામાં આવતી નકારાત્મક વિગતો આપણા અજાગ્રત મનમાં અશાંતિ પેદા કરે છે. આ આદત માત્ર આપણી ઊંઘ જ નથી બગાડતી, પરંતુ લાંબા ગાળે આત્મવિશ્વાસ અને એકાગ્રતામાં પણ ઘટાડો કરે છે.

શું છે 'ડૂમ-સ્ક્રોલિંગ' અને તેની અસરો?

જ્યારે આપણે રાત્રે સૂતી વખતે "માત્ર 5 મિનિટ" માટે ફોન ઉઠાવીએ છીએ અને પછી કલાકો સુધી નકારાત્મક સમાચાર કે સોશિયલ મીડિયાની પોસ્ટ્સ જોતા રહીએ છીએ, તેને મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં 'ડૂમ-સ્ક્રોલિંગ' (Doom-scrolling) કહેવામાં આવે છે. આ આદત આપણા શરીર અને મન પર નીચે મુજબની માઠી અસરો કરે છે:

સર્કૈડિયન રિધમમાં વિક્ષેપ: આપણા શરીરની કુદરતી ઘડિયાળ (Circadian rhythm) મુજબ રાત્રે 'મેલાટોનિન' હોર્મોન બને છે જે ઊંઘ લાવે છે. પરંતુ ફોનની 'બ્લુ લાઈટ' આ પ્રક્રિયાને અટકાવી દે છે, જેનાથી મગજને ભ્રમ થાય છે કે હજુ દિવસ જ છે.

તણાવમાં વધારો: સૂતા પહેલા મન રિલેક્સ હોવું જોઈએ, પરંતુ નકારાત્મક પોસ્ટ્સ જોવાથી શરીરમાં 'કોર્ટિસોલ' (Cortisol) નામના સ્ટ્રેસ હોર્મોનનું સ્તર વધે છે. પરિણામે સવારે ઉઠ્યા પછી પણ વ્યક્તિ થાક અને ચિંતાનો અનુભવ કરે છે.

એકાગ્રતાનો અભાવ: સતત ડિજિટલ માયાજાળમાં અટવાયેલા રહેવાથી લાંબા ગાળે કામ કરવાની ક્ષમતા અને નિર્ણય શક્તિ પર વિપરીત અસર પડે છે.

બચવાના સરળ ઉપાયો: ડિજિટલ ડિટોક્સ

નિષ્ણાતોના મતે, આ આધુનિક બીમારીથી બચવા માટે જીવનશૈલીમાં નાના પણ અસરકારક ફેરફારો કરવા જરૂરી છે:

ફોનથી અંતર: સૂવાના ઓછામાં ઓછા 1 કલાક પહેલા મોબાઈલનો ઉપયોગ સંપૂર્ણ બંધ કરી દેવો જોઈએ. આ સમય દરમિયાન પુસ્તક વાંચન કે ધ્યાન (Meditation) કરવું વધુ હિતાવહ છે.

ગેજેટ ફ્રી ઝોન: રાત્રે સૂતી વખતે ફોનને પથારીથી દૂર રાખવો જેથી વારંવાર સ્ક્રીન ચેક કરવાની ઈચ્છા ન થાય.

ટેકનોલોજીનો સમજદારીપૂર્વક ઉપયોગ: જો રાત્રે ફોન વાપરવો અનિવાર્ય હોય, તો 'નાઈટ મોડ' અથવા 'બ્લુ લાઈટ ફિલ્ટર' ચોક્કસપણે ઓન રાખવું જોઈએ.

આ નાના ફેરફારો અપનાવીને આપણે આપણી માનસિક શાંતિ અને શારીરિક સ્વાસ્થ્યને પુનઃ પ્રાપ્ત કરી શકીએ છીએ.