આધુનિક જીવનશૈલીની ભાગદોડમાં સ્ટ્રેસ એટલે કે તણાવ હવે માનવ જીવનનો એક અવિભાજ્ય અંગ બની ગયો છે. ઓફિસનું કામ, કૌટુંબિક જવાબદારીઓ અને સતત સ્પર્ધાત્મક વાતાવરણમાં વ્યક્તિ જાણતા-અજાણતા માનસિક દબાણ હેઠળ જીવતી હોય છે. પરંતુ જે તણાવને આપણે સામાન્ય ગણીને નજરઅંદાજ કરીએ છીએ, તે હકીકતમાં આપણા શરીર માટે એક ‘સાયલન્ટ કિલર’ સાબિત થઈ રહ્યો છે. તબીબી સંશોધનો અનુસાર, જ્યારે મન અશાંત હોય છે ત્યારે તેની સીધી અને સૌથી ભયાનક અસર વ્યક્તિના બાહ્ય સૌંદર્ય એટલે કે ત્વચા અને વાળ પર જોવા મળે છે. શરીરની આંતરિક રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ ખોરવાવાને કારણે જે નુકસાન થાય છે, તે મોંઘા કોસ્મેટિક્સ કે બ્યુટી ટ્રીટમેન્ટથી પણ જલ્દી ઠીક કરી શકાતું નથી.

જ્યારે પણ આપણે સ્ટ્રેસ લઈએ છીએ ત્યારે શરીરમાં ‘કોર્ટિસોલ’ નામના હોર્મોનનું પ્રમાણ અચાનક વધી જાય છે. આ હોર્મોનનું વધતું સ્તર શરીરના કુદરતી સંતુલનને વેરવિખેર કરી નાખે છે. ખાસ કરીને વાળની વાત કરીએ તો, સતત ચિંતામાં રહેવાથી વાળના મૂળને મળતું પોષણ અટકી જાય છે, જેના પરિણામે ‘ટેલોજન ઇફ્લુવિયમ’ જેવી સ્થિતિ સર્જાય છે. આ સ્થિતિમાં વાળ અચાનક જ મોટી સંખ્યામાં ખરવા લાગે છે અને નવા વાળ આવવાની પ્રક્રિયા અત્યંત ધીમી પડી જાય છે. એટલું જ નહીં, તણાવને કારણે સ્કાલ્પમાં લોહીનું પરિભ્રમણ ઓછું થવાથી વાળ નિર્જીવ અને પાતળા બની જાય છે. જે લોકો લાંબા સમય સુધી માનસિક દબાણમાં રહે છે, તેમનામાં સમય પહેલા વાળ સફેદ થવાની સમસ્યા પણ વધુ જોવા મળે છે, કારણ કે સ્ટ્રેસ વાળના કુદરતી પિગમેન્ટ (મેલાનિન) ને નુકસાન પહોંચાડે છે.

ત્વચાના કિસ્સામાં પણ પરિસ્થિતિ ગંભીર બની શકે છે. સ્ટ્રેસ હોર્મોન્સ ત્વચાની તૈલી ગ્રંથીઓને વધુ સક્રિય કરે છે, જેના કારણે ચહેરા પર વધુ પડતું તેલ જમા થાય છે અને પરિણામે ખીલ (એક્ને) ની સમસ્યા વકરે છે. બીજી તરફ, કેટલાક લોકોમાં તણાવને લીધે ત્વચા અત્યંત શુષ્ક અને સંવેદનશીલ બની જતી હોય છે. ત્વચાનો કુદરતી અવરોધ (સ્કિન બેરિયર) નબળો પડવાથી સોજા, લાલાશ અને ખંજવાળ જેવી તકલીફો ઉભી થાય છે. સતત ચિંતાતુર રહેતી વ્યક્તિના ચહેરા પર સમય પહેલા જ કરચલીઓ અને ફાઈન લાઈન્સ દેખાવા લાગે છે, જેને મેડિકલ ભાષામાં ‘સ્ટ્રેસ એજિંગ’ કહેવામાં આવે છે. ચહેરા પરનો કુદરતી નિખાર ગાયબ થઈ જાય છે અને ત્વચા હંમેશા થાકેલી અને ફિક્કી દેખાય છે.

આ સમસ્યાઓમાંથી મુક્તિ મેળવવાનો એકમાત્ર માર્ગ મોંઘી દવાઓ નહીં પરંતુ જીવનશૈલીમાં પાયાના ફેરફાર છે. નિષ્ણાતોના મતે, મનને શાંત રાખવા માટે રોજિંદા જીવનમાં યોગ અને ધ્યાનનો સમાવેશ કરવો અનિવાર્ય છે. દિવસ દરમિયાન ઓછામાં ઓછું 7 થી 8 કલાકની ઊંઘ લેવી જોઈએ, કારણ કે ઊંઘ દરમિયાન જ શરીર પોતાની રીતે કોષોનું સમારકામ (રિપેરિંગ) કરતું હોય છે. આ ઉપરાંત, પૂરતા પ્રમાણમાં પાણી પીવું અને એન્ટી-ઓક્સિડન્ટ્સથી ભરપૂર એવો પૌષ્ટિક આહાર લેવો જોઈએ જે તણાવ સામે લડવાની શક્તિ આપે. જો આપણે આપણી માનસિક તંદુરસ્તી પ્રત્યે સજાગ નહીં થઈએ, તો તેની નકારાત્મક અસર માત્ર મન પર જ નહીં પરંતુ આપણા સમગ્ર વ્યક્તિત્વ અને સુંદરતા પર કાયમી ડાઘ છોડી શકે છે.