હિંદુ પુરાણો અને મહાકાવ્યોમાં અપ્સરાઓને સ્વર્ગલોકની અત્યંત સુંદર, કલામાં નિપુણ અને દિવ્ય સ્ત્રીઓ તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે. દેવરાજ ઇન્દ્રના દરબારમાં અનેક અપ્સરાઓ હતી, પરંતુ તેમાં રંભા, મેનકા, ઉર્વશી, તિલોત્તમા જેવી અપ્સરાઓ વિશેષ પ્રસિદ્ધ હતી. આમાંથી રંભાને સૌંદર્ય, આકર્ષણ અને કલાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.

રંભા કોણ હતી?
રંભા તેની અપાર સુંદરતા અને મોહક આકર્ષણ માટે ત્રણે લોકમાં પ્રસિદ્ધ હતી. કેટલીક કથાઓમાં તેમનો જન્મ સમુદ્ર મંથન દરમિયાન થયો હોવાનું કહેવાય છે, જેથી તેમને લક્ષ્મી સ્વરૂપ પણ માનવામાં આવે છે. કેટલાક ગ્રંથોમાં તેમના માતા-પિતા કશ્યપ ઋષિ અને પ્રધા હોવાનું વર્ણન છે.

રામાયણ સાથે જોડાયેલી એક કથામાં રંભાનો ઉલ્લેખ યક્ષરાજ કુબેરના પુત્ર નલકુબેરની પત્ની તરીકે મળે છે. આ દરમિયાન રાવણે તેમની સાથે અનુચિત વ્યવહાર કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, જેના પરિણામે રંભાએ રાવણને શ્રાપ આપ્યો હતો.

વિશ્વામિત્રના શ્રાપથી પથ્થર બની રંભા
પુરાણો અનુસાર, એક વખત મહર્ષિ વિશ્વામિત્ર ઘોર તપસ્યામાં લીન હતા. તેમની તપસ્યા એટલી તીવ્ર હતી કે તે ત્રણે લોકને પ્રભાવિત કરી રહી હતી. દેવરાજ ઇન્દ્રને ભય લાગ્યો કે વિશ્વામિત્ર તપસ્યાથી વધુ શક્તિશાળી બની જશે. તેથી તેમણે રંભાને વિશ્વામિત્રની તપસ્યા ભંગ કરવા મોકલી. રંભાએ પોતાની મધુર વાણી, સુંદર નૃત્ય અને મોહક અદાઓથી વિશ્વામિત્રનું ધ્યાન ભટકાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. વિશ્વામિત્ર તેમની ચાલ સમજી ગયા અને ક્રોધિત થઈ ગયા. તેમણે રંભાને હજાર વર્ષ (કેટલીક કથાઓમાં દસ હજાર વર્ષ) સુધી પથ્થર બની રહેવાનો શ્રાપ આપ્યો.

શ્રાપમુક્તિ કેવી રીતે થઈ?
વિવિધ પુરાણોમાં રંભાની શ્રાપમુક્તિ વિશે અલગ-અલગ વર્ણન છે. કેટલીક કથાઓમાં કહેવાય છે કે કોઈ બ્રાહ્મણ અથવા ઋષિ (જેમ કે શ્વેત ઋષિ અથવા વસિષ્ઠ)ના પ્રયાસથી અને કપિતીર્થના પવિત્ર જળના સ્પર્શથી રંભા પથ્થરના રૂપમાંથી મુક્ત થઈ અને પોતાનું મૂળ સ્વરૂપ પાછું મેળવ્યું.

રંભાના નામે વ્રત: રંભા તીજ
રંભા અપ્સરાના નામે રંભા તીજ (રંભા તૃતીયા)નું વ્રત રાખવામાં આવે છે. આ વ્રત જ્યેષ્ઠ માસની શુક્લ પક્ષની તૃતીયા તિથિએ મનાવવામાં આવે છે. આ દિવસે મહિલાઓ સુખ-સમૃદ્ધિ, સારા જીવનસાથી અને પતિની લાંબી આયુષ્ય માટે વ્રત રાખે છે અને પૂજા કરે છે.

કથાનો ઉપદેશ
રંભાની કથા આપણને શીખવે છે કે ક્યારેક બિનદોષે પણ પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરવો પડે છે, પરંતુ ધીરજ, સમય અને ઈશ્વરીય કૃપાથી દરેક મુશ્કેલીનો હલ નીકળી આવે છે. રંભા સૌંદર્ય અને કલાનું પ્રતીક છે, પરંતુ તેમની કથા આપણને આત્મસંયમ અને ક્રોધ પર વિજય મેળવવાનું મહત્વ પણ બતાવે છે.